Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00278 004131 18753709 na godz. na dobę w sumie
Kształtowanie się spółki akcyjnej a doświadczenia polskie - ebook/pdf
Kształtowanie się spółki akcyjnej a doświadczenia polskie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 392
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8198-101-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja powstała, aby utrwalić refleksję – nader rzadko podnoszoną – o dwuwiekowej już obecności spółki akcyjnej w polskim życiu gospodarczym i w obrocie prawnym.

Poczynając od Kodeksu handlowego Napoleona z 1807 r., poprzez niemiecki Powszechny kodeks handlowy z 1861 r. (obowiązujący od 1863 r. w Austrii, a w jej ramach także na ziemiach zaboru austriackiego) oraz Kodeks handlowy niemiecki z 1897 r., którego mocą objęto ziemie zaboru pruskiego, aż do regulacji rodzimych: Prawa akcyjnego z 1928 r., Kodeksu handlowego z 1934 r. oraz Kodeksu spółek handlowych z 2000 r., przepisy o spółce akcyjnej ewoluujące, podlegające ciągłym zmianom i udoskonaleniom, były i są dowodem żywotności idei, która legła u podstaw holenderskiej Kompani Wschodnioindyjskiej – pierwszej transnarodowej korporacji światowej – a którą w procesie twórczej adaptacji rozwija się po dzień dzisiejszy.

Autorami tekstów tworzących niniejszą monografię są wybitni przedstawiciele nauk prawnych, reprezentujący różne ich obszary: prawo rzymskie, nauki historyczno-prawne, prawo handlowe i gospodarcze, a poświęcający swoje teksty różnym ujęciom spółki akcyjnej.

Ze wstępu prof. dr hab. Marka Michalskiego

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Część I. 1. Path dependence, proces konwergencji i inne teorie wyjaśniające korporacyjny model spółki akcyjnej Justyna Dąbrowska 1. Uwagi wstępne Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na przyczyny istnienia różnych mo- deli nadzoru korporacyjnego w spółkach akcyjnych na świecie. Wskażę na za- sadnicze cechy i odmienności modeli nadzoru korporacyjnego. W dalszej ko- lejności postaram się wykazać, że mimo globalizacji prawa spółek i procesu konwergencji pewnych rozwiązań corporate governance, modele korporacyjne wykazują tendencję path dependency, czyli zależności od wcześniej obranej ścieżki. Teoria ta zakłada, że bieg wydarzeń jest uzależniony od jego początko- wego ukształtowania i mimo dostępności innych ścieżek rozwoju, wydarzenia inicjujące ścieżkę mogą prowadzić do ich zablokowania lub ukształtować jako trudne do obrania. Ewolucja modeli nadzoru korporacyjnego może być wyja- śniona także przy pomocy nowej ekonomii instytucjonalnej. 2. Teorie nadzoru korporacyjnego Model nadzoru korporacyjnego to system zasad i instytucji określających relacje zachodzące przede wszystkim między organami a akcjonariuszami, a także interesariuszami spółki akcyjnej, służący zapewnieniu prawidłowego funkcjonowania korporacji. Kształt corporate governace1 jest uwarunkowany 1 Pojęcie corporate governance wprowadził w 1776 r. A. Smith; A. Smith, The Wealth of Na- tions, 1937. 3 Część I. w mniejszym lub większym stopniu czynnikami kulturowymi, prawnymi i in- stytucjonalnymi kształtującymi wzorce oddziaływania interesariuszy spółki na decyzje w niej podejmowane2. Pojęcie corporate governance jako całość składa się więc z elementów o charakterze nie tylko prawnym, ale także eko- nomicznym, psychologicznym i socjologicznym. Istnieje wiele teorii odnoszących się do nadzoru korporacyjnego, które ana- lizują strukturę i otoczenie korporacji z wielu perspektyw (m.in. teoria insty- tucjonalna, teoria stewarda i inne). Najistotniejsze znaczenie ma wśród nich oczywiście teoria agencji (agency theory)3. Punkiem wyjścia dla jej sformu- łowania było zaobserwowanie charakterystycznej cechy korporacji, czyli roz- dzielenia własności i kontroli. Choć samo zjawisko towarzyszy spółkom ak- cyjnym od samego początku, związanego co najmniej z powstaniem holender- skich i brytyjskich kompanii handlowych4, to teoria separation of ownership and control została sformułowana przez Adolpha A. Berle’a i Gardinera C. Me- ansa dopiero w 1932 r. w „The Modern Corporation and Private Property”5. Zakłada ona, że akcjonariusze jako ekonomiczni właściciele korporacji nie są bezpośrednio zainteresowani i zaangażowani w zarządzanie spółką ani spra- wowanie kontroli, a swój interes w spółce akcyjnej sprowadzają do adekwat- nego zwrotu z inwestycji6. Rozdzielenie zarządzania od własności powoduje, 2 Por. J. Weiner, J.C. Pape, A Taxonomy of Systems of Corporate Governance, Corporate Go- vernance. An International Review 1999, vol. 7, s. 152–154, za: K.A. Lis, H. Sterniczuk, Nadzór korporacyjny, Kraków 2005, s. 36. 3 Por. M.C. Jensen, W. H. Meckling, Theory of the Firm: Managerial Behavior, Agency Co- sts and Ownership Structure, Journal of Financial Economics 1976, Nr 3, s. 305 i n.; E. Fama, Agency Problems and the Theory of the Firm, Journal of Political Economy 1980, vol. 88, s. 288 i n. Zob. także: H. Hansmann, R. Kraakman, [w:] R. Kraakman, P. Davies, H. Hansmann, G. Hertig, K. Hopt, H. Kanda, E. Rock, The Anatomy of Corporate Law. A Comparative and Functional Ap- proach, Oxford 2004, s. 2 i n., s. 21 i n.; A. Shleifer, R.W. Vishny, A Survey of Corporate Governance, Journal of Finance 1997, Nr 52, s. 740 i n. W polskiej doktrynie: M. Aluchna, Mechanizmy corpo- rate governance w spółkach publicznych, Warszawa 2007, s. 36 i n.; eadem, Własność a corporate governance. Systemy, rynki, przedsiębiorstwa, Warszawa 2015, s. 58 i n.; A. Peszko, Rada nadzor- cza w procesie zarządzania przedsiębiorstwem, Warszawa 2006, s. 29; D. Wajda, Obowiązek lojal- ności w spółkach handlowych, Warszawa 2009, s. 137 i n. 4 Zob. na temat genezy i rozwoju spółki akcyjnej M. Michalski, Geneza spółki akcyjnej w ob- rocie prawnym w Polsce oraz w prawie polskim do 1918 r., MPH 2017, Nr 2, s. 6 i n.; idem, Od I do IV Rewolucji Przemysłowej, Człowiek w Cyberprzestrzeni 2017, Nr 1, s. 4 i n. Choć wiele przemawia za tym, że prototyp spółki akcyjnej wykształcił się znacznie wcześniej – J. Dąbrowska, O początkach spółki akcyjnej, ZP 2019, Nr 4, s. 7 i n. 5 A. Berle, G.C. Means, The Modern Corporation and Private Property, Harcourt, Brace World, Inc., New York 1968 (oryginał 1932). 6 A. Berle, G.C. Means, The Modern..., 1932, s. 3. 4 1. Path dependence, proces konwergencji i inne... że akcjonariusze i menedżerowie korporacji identyfikują rozbieżne cele i ce- chuje ich odmienne podejście do ryzyka7. Powierzenie zarządzania osobom niebędącym ekonomicznymi właścicielami spółki wywołuje asymetrię infor- macyjną wyrażającą się w przewadze, jaką mają menedżerowie w dostępie do informacji o sprawach spółki oraz w ograniczonej zdolności akcjonariuszy do weryfikacji i oceny działań podejmowanych przez zarządzających8. Generuje także koszty zwane agencyjnymi (powierniczymi, agency costs)9. Teoria rozdzielenia własności od kontroli powstała jako analiza rynku spółek publicznych w Stanach Zjednoczonych. Nie bez przyczyny. Tak dziś, jak i od początku kształtowania się struktur spółek akcyjnych i rynków gieł- dowych w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii dominuje rozproszona struktura własności, natomiast kontynentalna Europa jest strefą skoncentro- wanej własności korporacyjnej. 3. Mechanizmy kontroli nad korporacjami Różny poziom koncentracji własności determinuje odmienne mechanizmy kontroli nad korporacjami. W systemach rozproszonej własności adekwatnym typem jest system kontroli zewnętrznej, zwany otwartym (outsider system); w przypadku własności skoncentrowanej jest to system kontroli wewnętrznej, określany mianem zamkniętego (insider system). Drugim czynnikiem mają- cym wpływ na kształtowanie się systemu własności ma oczywiście rozwój sys- temu finansowego i system prawny danego kraju10. System otwarty opiera się na zewnętrznym, rynkowym mechanizmie kon- troli nad spółką, który bazuje na płynności rozwiniętego rynku kapitałowego, w szczególności przez tzw. głosowanie nogami i transakcje fuzji i przejęć. Kon- trola zarządzających spółką, którzy podlegają presji rynku ma charakter po- 7 A. Berle, G.C. Means, The Modern..., s. 3, 6. 8 W tym szerszy problem kolektywnego działania (collective action problem) uzasadniony jed- nak racjonalną apatią drobnych akcjonariuszy (rational apathy). Zob.: K. Oplustil, Instrumenty nadzoru korporacyjnego (corporate governance) w spółce akcyjnej, Warszawa 2010, cz. I. roz. I, pkt I, Legalis. 9 M. Jensen, W. Meckling, Theory of the Firm: Managerial Behaviour, Agency Costs and Ownership Structure, Journal of Financial Economics, 1976, vol. 3, Nr 4, s. 305 i n. 10 M. Aluchna, Własność..., s. 92 i powołana tam literatura. 5 Część I. średni i zewnętrzny (rynek „talentów” menedżerskich oraz rynek towarów i usług)11. System zamknięty polega zaś na wewnętrznej, instytucjonalnej procedu- rze kontroli sprawowanej generalnie przez organy nadzorcze spółek, których członkowie powoływani są, co do zasady, przez akcjonariuszy. W systemie tym możliwe jest bezpośrednie kontrolowanie menedżerów. Charakteryzuje się on dużo większą koncentracją kapitału, także przez powiązania między korpo- racjami (osobowe i kapitałowe, m.in. krzyżowe posiadanie akcji, tożsamość członków organów zarządzających). Warto podkreślić, że typ modelu nadzoru korporacyjnego nie sprowadza się jedynie do oparcia zarządzania spółką akcyjną na systemie monistycznym albo dualistycznym12. Modele korporacyjne mają zdecydowanie bardziej zło- żony charakter. Dla ich naukowego usystematyzowania wyróżnia się cztery główne rodzaje systemów nadzoru korporacyjnego: anglosaski, germański, ła- ciński i japoński13. W modelu anglosaskim (anglo-saxon model14), który poza Stanami Zjedno- czonymi i Wielką Brytanią występuje także w Kanadzie, Nowej Zelandii i Au- stralii, charakterystyczne jest rozproszenie akcjonariatu15 i silna pozycja rady dyrektorów (lub podobnego organu), zwłaszcza dyrektora zarządzającego. Ty- powy jest także otwarty mechanizm kontroli sprawowanej przez rynek kapi- tałowy (rynek fuzji i przejęć) na znacznie bardziej rozwiniętych rynkach gieł- dowych16 i brak bezpośredniego monitoringu kadry zarządzającej. Wynagro- dzenie menedżerów powiązane jest z wynikami spółki lub wzrostem cen akcji. Metodą osiągnięcia tego celu jest często tzw. własność menedżerska, czyli łago- dzące rozdzielenie własności od zarządzania wynagrodzenie oparte na udziale w zysku (profit sharing), w formie akcji lub opcji na akcje udzielanych w ra- mach planów motywacyjnych oraz akcjonariat pracowniczy. 11 M. Aluchna, Mechanizmy..., , s. 186, 189 i n. 12 Dodatkowo, co stosunkowo niedawno udowodniły przeprowadzone badania empiryczne, żaden z modeli nie wykazuje większej efektywności niż drugi, ponadto oba mechanizmy podlegają procesowi wzajemnego zbliżania, o czym niżej. 13 J. Weiner, J.C. Pape, A Taxonomy..., s. 152 i n. W polskiej literaturze zob. J. Jeżak, Ład korporacyjny. Doświadczenia światowe oraz kierunki rozwoju, Warszawa 2010, s. 166–178. 14 J. Weiner, J. C. Pape, A Taxonomy..., s. 152 i n. 15 Por. m.in.: dane opracowane przez S. Prowse’a, Charakterystyka systemów nadzoru kor- poracyjnego (na przykładzie USA, W. Brytanii, Niemiec i Japonii) [w:] I. Koładkiewicz (oprac. i tłum.), Nadzór korporacyjny. Perspektywa międzynarodowa, Warszawa 1999, s. 71 i n. 16 Por. zwłaszcza dane S. Prowse’a, Charakterystyka..., s. 91. 6 1. Path dependence, proces konwergencji i inne... Genezie rozproszenia własności w USA poświęcono nieco uwagi poniżej. Obecnie silny rozwój rynku kapitałowego w Stanach Zjednoczonych jest efek- tem regulacji prawnych ograniczających udział banków w strukturze własności spółek oraz niezwykle restrykcyjnym przepisom o ochronie inwestorów i wy- sokim standardom informacyjnym spółek17. Przyczyną relatywnie niskiej kon- centracji kapitału w Stanach i Wielkiej Brytanii są także istotne koszty zwią- zane z zajmowaniem pozycji dużego i aktywnego akcjonariusza18. Struktura własnościowa przedsiębiorstw doprowadziła do wypracowa- nia w doktrynie amerykańskiej teorii upatrującej w spółce akcyjnej jedynie tzw. splotu kontraktów (nexus of contracts), uznającej ją zatem za obszar, w któ- rym łączą się liczne występujące w spółce relacje umowne19. W konsekwencji neguje ona podmiotowość spółki akcyjnej jako bytu niezależnego od jej ak- cjonariuszy, kwestionując autonomiczny interes spółki (sprowadzając go do wypadkowej interesów akcjonariuszy – shareholder primacy) i obowiązek lo- jalności (duty of loyalty)20. W modelu germańskim, który przyjęty jest w Niemczech, Holandii, Szwaj- carii, Szwecji, Austrii, Danii, Norwegii i Finlandii, charakterystyczna jest duża koncentracja kapitału, z większościowym akcjonariuszem21. Taki rozkład wła- sności wynika z długoletniego braku restrykcji nakładanych na inwestorów posiadających duże pakiety akcji, a także typowego w tym systemie mechani- 17 M. Aluchna, Własność..., s. 893 i powołana tam literatura. 18 S. Prowse, Charakterystyka..., s. 78 19 M.C. Jensen, W.H. Meckling, Theory of the Firm..., s. 305; A.A. Alchian, H. Demsetz, Pro- duction, Information, Costs, and Economic Organization, The American Economic Review, 1972, vol. 62, Nr 5, s. 777 i n.; F.H. Easterbrook, D.R. Fischel, The Economic Structure of Corporate Law. Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1991, s. 12. 20 Por. M.C. Jensen, W.H. Meckling, Theory of the Firm..., s. 310–311; F.H. Easterbrook, D.R. Fi- schel, The Corporate Contract, Colum. L. Rev. 1989, vol. 89, s. 1426; H. Hansmann, R. Kraakman, The End of History for Corporate Law, 2001. Faculty Scholarship Series. 5061, https://digitalcom- mons.law.yale.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=6067 context=fss_papers [dostęp: 15.9.2019 r.] pisząc: „There is no longer any serious competitor to the view that corporate law should princi- pally strive to increase long-term shareholder value”.; M.J. Roe, The Shareholder Wealth Maximi- zation Norm and Industrial Organization, University of Pennsylvania Law Review 2001, Vol. 149, Nr 6, s. 2063 i 2065 wskazując: „shareholder wealth maximization is usually accepted as the ap- propriate goal in American business circles”. Na temat sporu między shareholder primacy (rządy akcjonariuszy) a management discretion (niezależność zarządzających) zob. zwłaszcza W.T. Allen, Our Schizophrenic Conception of the Business Corporation, 14 CARDOZO Law Review 1992, s. 261 i n. 21 Por. B. McDonnell, Convergence in Corporate Governance–Possible, But Not Desirable, 47 Villanowa Law Review 2002, s. 345, http://scholarship.law.umn.edu/faculty_articles/167 [dostęp: 15.9.2019 r.]. 7 Część I. zmu zwiększającego kontrolę nad spółką niezależnie od zaangażowania kapi- tałowego, jakim są akcje o różnych uprawnieniach (dual class shares)22. Jest także efektem udziału banków w strukturze własności spółek oraz regulacji ze- zwalających na udzielanie bankom pełnomocnictw do głosowania na walnych zgromadzeniach z deponowanych w bankach akcji (proxy voting, Deposition- stimmrecht)23. Na niższy poziom rynku finansowego wpływa dominacja w gospodarce wpływowych rodzin, które kontrolują duże przedsiębiorstwa24. Podobny efekt wywołuje zaangażowanie państwa wyrażające się dużym udziałem spółek Skarbu Państwa w gospodarce. Jak słusznie wskazuje się w doktrynie, system pozwalający na obecność dużych udziałowców zachęca do koncentracji kapi- tału i długów, stąd tak w Niemczech, jak i Japonii znaczącą rolę odgrywają inwestorzy instytucjonalni, także zagraniczni, zwłaszcza banki i instytucje fi- nansowe25. Struktura akcjonariatu tych spółek wpływa na zupełnie inne nastawienie w prowadzonej działalności gospodarczej. Ten model zwany społecznym, od- miennie niż amerykański –ukierunkowany na powiększanie wartości spółki dla akcjonariuszy (return for investors, shaereholder value) – skoncentrowany jest na trwałości istnienia spółki, jako że inwestorzy instytucjonalni są zaintere- sowani długookresowym rozwojem i zwiększaniem wartości przedsiębiorstwa (stakeholder value maximization) oraz cen akcji bardziej niż regularną wypłatą dywidend. Szerszej postrzegany jest także interes spółki jako wypadkowa in- teresów akcjonariuszy i wszystkich interesariuszy spółki, w tym pracowników, 22 Są to przede wszystkim akcje uprzywilejowane co do głosu (multiple voting rights shares), akcje nieme dywidendowe oraz bez rekompensaty z tytułu pozbawienia prawa głosu (non voting preference shares i non voting shares) i ograniczenia wykonywania prawa głosu (voting caps). Efekt ten wspomagają akcje o szczególnych uprawnieniach (priority shares), kwalifikowana większość przy podejmowaniu uchwał w określonych sprawach (supermajority provisions) oraz wymóg kwo- rum a także depository certificates czyli np. zbywalne prawo do dywidendy, które funkcjonują m.in. w Holandii – por. T. Regucki, Mechanizmy zwiększające kontrolę (control enhancing mechani- sms) w polskich spółkach akcyjnych. Analiza prawno-ekonomiczna, Warszawa 2018, Legalis. 23 M. Aluchna, Własność..., s. 94 i powołana tam literatura. Zob. także J. Edwards, M. Nibler, Corporate Governance in Germany: The Influence of Banks and Large Equity-Holders, Cam- bridge 1992, s. 12, https://www.ifo.de/DocDL/ces_wp180.pdf [dostęp: 15.9.2019 r.] oraz eidem, Corporate governance in Germany: the role of banks and ownership concentration, Economic Policy 2000, Vol. 15, Issue 31, s. 238 i n., gdzie autorzy obalają tezę o istotności wpływu proxy voting i udziale kapitału bankowego w finansowaniu spółki na germański model korporacyjny. 24 M. Aluchna, Własność..., s. 84 i cytowany tam M. Olson, The rise and decline of nations, Yale University Press, New Haven and London 1982, s. 36 i n. 25 Por. S. Prowse, Charakterystyka..., s. 106; B. McDonnell, Convergence..., s. 345. 8 1. Path dependence, proces konwergencji i inne... menedżerów i wierzycieli. Germański model korporacyjny pozostaje stakehol- der oriented, czego podstawowym dowodem jest choćby silna pozycja związ- ków pracowniczych, których przedstawiciele zasiadają w radach nadzorczych spółek (partycypacja pracownicza, dosłownie współdecydowanie, ang. co-de- termination, niem. Mitbestimmung). Ważną rolę pełni więc corporate social responsibility czyli społeczna odpowiedzialność korporacji. Tak zwane kolek- tywne wzorce współpracy sprzyjają koncentracji kapitału i budowaniu struk- tur grupowych26. W modelu tym dostrzega się rolę kapitału zakładowego jako instrumentu ochrony wierzycieli spółki, tymczasem w krajach common law nie przywią- zuje się tak dużej wagi do tego, aby kapitał został pokryty już przed rejestracją spółki27. Inaczej kształtuje się polityka wynagrodzeń kadry menedżerskiej, która – w odróżnieniu od systemu anglosaskiego – nie zależała do niedawna praktycz- nie od efektów działalności zarządzających, m.in. ceny akcji czy wskaźnikami wzrostu sprzedaży czy dochodów. System nadzoru korporacyjnego w tym modelu opiera się na działającej obok zarządu prowadzącego sprawy spółki silnej i z reguły liczącej wielu człon- ków radzie nadzorczej zajmującej się sprawowaniem kontroli w spółce oraz działających w jej ramach komitetach wewnętrznych. Mechanizmy kontroli zewnętrznej w warunkach mniej rozwiniętego rynku kapitałowego (w przeciwieństwie do modelu anglosaskiego) jako nieefektywne nie odgrywają znaczącej roli w tym modelu. Wskaźnik fuzji i przejęć, w tym wrogich przejęć w Europie i Japonii jest znacznie mniejszy niż w krajach an- glosaskich28. Przyczyną tego stanu rzeczy jest, poza rozmiarem i płynnością rynku, oczywiście struktura własności przedsiębiorstwa. Wyjaśnienie niskiego poziomu mechanizmów kontroli zewnętrznej spółek w niektórych państwach systemu germańskiego może się wydawać jeszcze bar- dziej prozaiczne. W krajach rozwijających się, które jeszcze niedawno prze- chodziły transformację ustrojową, stosowne mechanizmy jeszcze nie miały szansy się wykształcić. Przede wszystkim jednak ustrój społecznej gospodarki (o czym nieco niżej) wspierając interesy pracowników i stabilność zatrudnie- 26 M. Aluchna, Własność..., s. 89 i przywołana tam literatura. 27 A. Szumański (red.), Prawo spółek handlowych. Tom 2B, System Prawa Handlowego, 2019, s. 39. 28 S. Prowse, Charakterystyka..., s. 93–95; B. McDonnell, Convergence..., , s. 345. 9 Część I. nia zniechęca do przeprowadzania procesów restrukturyzacyjnych i wiążących się z nimi masowych zwolnień, co z kolei sprzyja koncentracji własności29. Model ten funkcjonuje także w Polsce, która – podobnie jak inne kraje Europy Środkowo-Wschodniej – naznaczona jest piętnem poprzedniej rze- czywistości ustrojowej i gospodarczej. Mechanizmy ewolucji modelu korpo- racyjnego w spółkach akcyjnych, zahamowane wybuchem II wojny światowej, a następnie trwającym wiele lat po jej zakończeniu komunizmem, zaczęły od- żywać dopiero po 1989 r. Polski model corporate governance powiela jednak wiele schematów działających w minionych warunkach społeczno-gospodar- czych. Mowa tu zwłaszcza o dużym udziale w gospodarce spółek z udziałem Skarbu Państwa i swoistym „nadzorze właścicielskim”, jaki od lat sprawowany jest przez polskie rządy nad tymi podmiotami30. Zarówno polski, jak i „młode” systemy korporacyjne innych państw, które przeszły podobne zmiany ustro- jowe, różnią się od tych typowych dla dojrzałych gospodarek, ukształtowanych drogą nieprzerwanej ewolucji. Wskazuje się na pewne ich cechy wspólne, m.in. pozostawianie mechanizmów nadzorczych w rękach większościowego akcjo- nariusza i połączone z aktywnością akcjonariusza strategicznego osłabienie roli rady nadzorczej31. Wyróżniany jest także model łaciński (ujmowany często jako element sys- temu germańskiego albo szerszego, kontynentalnego) który cechuje spółki we Francji, Włoszech, Hiszpanii i Belgii, w wielu aspektach przypomina model germański, jednak wyraźniej zaznaczone są uprawnienia akcjonariuszy. Spółki tego typu cechuje skupienie własności, a w istocie kontroli korporacyjnej, w rę- kach rodzin. Odmiennością, która wykształciła się w modelu germańskim, a cechuje także model łaciński są oczywiście akcje uprzywilejowane oraz pełnomocnic- twa głosowe. Znaczniej mniej tego typu instrumentów występuje w spółkach brytyjskich czy amerykańskich, które opierają się na zasadzie jedna akcja – je- den głos, natomiast w krajach, w których dominuje system zamknięty, rozwią- zanie to jest typowe. Praktyczne zastosowanie tego instrumentu widać wyraź- nie na przykładzie spółek z udziałem państwa (m.in. w Polsce) czy kontrolo- wanych przez oligarchów lub wpływowe rodziny (m.in. w Szwecji, w której ten mechanizm kontroli and spółkami wykorzystuje znana rodzina Wallenbergów, 29 M. Aluchna, Własność..., s. 82 30 Zob. J. Dąbrowska, Spółki Skarbu Państwa, [w:] A. Kidyba (red.), Szczególne formy spółek, Warszawa 2017, zwłaszcza s. 498 i n. 31 M. Aluchna, Własność..., s. 217 i powołana tam literatura. 10 1. Path dependence, proces konwergencji i inne... we Francji, Włoszech, w Rosji, Chinach i innych krajach azjatyckich). Tworze- nie systemów piramidalnych oraz grup spółek jest zresztą cechą łączącą wszyst- kie modele łącznie określane mianem zamkniętych. To mechanizm zapew- niający kontrolę korporacyjną niekoniecznie odpowiadającą kapitałowemu udziałowi w korporacji. Ich występowanie jest wynikiem chęci ograniczenia kosztów takiej kontroli w warunkach zwiększonych kosztów transakcyjnych systemu zamkniętego. Ciekawym przykładem tego typu konglomeratów są keiretsu, które poja- wiły się w Japonii w okresie tzw. cudu gospodarczego po II wojnie świato- wej, jako następcy przedwojennych zaibatsu, publicznych konglomeratów re- strukturyzacyjnych. Keiretsu to nic innego jak grupy spółek o powiązaniach poziomych, a niekiedy także pionowych, skoncentrowane wokół banku, który uczestniczy w strukturze jako członek i udziela finansowania członkom grupy. Japoński model funkcjonował z powodzeniem wiele dziesiątków lat, zapobie- gając m.in. wrogim przejęciom spółek wchodzących w skład keiretsu32. Obec- nie ma charakter hybrydalny, łączący tradycyjne instrumenty dotychczaso- wego schematu i nowe, które są przejęte z modelu anglosaskiego33. Charakte- rystyczny jest jednak nadal wysoki poziom krzyżujących się akcji i aktywna rola banków w monitorowaniu kadry zarządzającej – zarówno z poziomu kre- dytodawcy, jak i z pozycji akcjonariusza. System ten charakteryzuje wysoki stopień formalnych i nieformalnych porozumień zawieranych w ramach ke- iretsu. Nota bene regulacja bankowa miała i ma niebagatelny wpływ na rozwój wszystkich systemów nadzoru korporacyjnego, skoro struktura własnościowa zależy w dużym stopniu właśnie od zasad udzielania kredytów korporacjom. Opisane modele nie oddają oczywiście specyfiki nadzoru korporacyjnego w każdym kraju. Ostateczny kształt konkretnego modelu wyznaczają m.in. do- minująca w danym kraju koncepcja przedsiębiorstwa, zasady działania i struk- tura rad nadzorczych, wpływ biernych akcjonariuszy na procesy decyzyjne w spółce, znaczenie rynków giełdowych w danym kraju, obecność (albo nie- obecność) zewnętrznego rynku kontroli przedsiębiorstw, struktura własności, zasady wynagradzania menedżerów i stopień powiązania wysokości wynagro- 32 Na temat keiretsu zob. J. Grabowiecki, Grupy kapitałowo-przemysłowe keiretsu w nowych uwarunkowaniach rozwojowych gospodarki Japonii. Przyczyny regresu, Białystok 2006. 33 M. Aoki, G. Jackson, H. Miyajima (red.), Corporate Governance in Japan, Oxford University Press 2007, s. 427 za: K. Michalskim, Japonia – nadzór korporacyjny i finanse publiczne, Gospo- darka w praktyce i teorii, 2012, Nr 1, s. 55. 11 Część I. dzenia menedżerów z wynikami spółki i horyzont czasowy powiązań ekono- micznych34. 4. Konwergencja modeli nadzoru korporacyjnego Modele korporacyjne ewoluują z biegiem czasu. Poszczególne kraje do- pracowują albo wykształcają własne modele nadzoru korporacyjnego. Jed- nym z kierunków ewolucji jest konwergencja modelu zamkniętego do modelu otwartego. O upodabnianiu się systemu skoncentrowanej własności do modelu nad- zoru, który jest charakterystyczny dla rozporoszonego akcjonariatu, świadczy choćby, po pierwsze, sam fakt przyjęcia w modelach państw Europy konty- nentalnej zasad corporate governance, które wywodzą się z systemu common law. To właśnie funkcjonowanie spółek akcyjnych w warunkach rozporoszo- nego akcjonariatu ujawniło liczne problemy związane z przekazaniem zarzą- dzania i kontroli nad korporacją z rąk ekonomicznych właścicieli do profe- sjonalnych zarządzających35. Znaczący wzrost uprawnień zarządzających kor- poracjami, zwłaszcza największymi spółkami kolejowymi, zauważono w USA w połowie XIX w.36 Corporate governance stało się wówczas ważnym kierun- kiem badań, zwłaszcza w kontekście masowego wykorzystania spółki akcyjnej, co związane było z rewolucją przemysłową i globalną zmianą paradygmatu prowadzenia działalności gospodarczej (zapotrzebowanie na większe przedsię- biorstwa, większy kapitał i uzyskanie społecznej akceptacji dla powszechnego posiadania dóbr inwestycyjnych37). Badania nad wypracowaniem najlepszego modelu corporate governance nadal trwają. Jest tak dlatego, że – mimo identyfikacji problemu – w prak- tyce nie sposób uniknąć nieprawidłowości w funkcjonowaniu przedsiębior- stw opartych na rozdzieleniu własności od zarządzania. Corporate governance 34 J. Weiner, J.C. Pape, A Taxonomy..., s. 153. 35 Już A. Smith pisał, że: „Ponieważ jednakże dyrektorzy takich kompanii zawiadują raczej cudzymi pieniędzmi niż własnymi, przeto nie można się spodziewać, aby dbali o te fundusze z taką samą starannością, z jaką troszczą się o własne fundusze wspólnicy w spółce prywatnej (...). Dla- tego też sprawy takiej kompanii prowadzi się zawsze bardziej lub mniej niedbale i rozrzutnie”; A. Smith, Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów. t. 2, Warszawa 1954, s. 469. 36 C.A. Dunlavy, Social Conceptions of the Corporation: Insights from the History of Share- holder Voting Rights, Washington and Lee Law Review 2006, vol. 64, Issue 4, s. 1353. 37 M. Jerzemowska, Nadzór korporacyjny, Warszawa 2002, s. 12. 12 1. Path dependence, proces konwergencji i inne... zyskuje na znaczeniu zwłaszcza po występujących co pewien czas kryzysach gospodarczych i finansowych. W wyniku refleksji nad przyczynami kryzysu naftowego z lat 70. XX w. (za co dziś obwinia się neoliberalną falę deregu- lacyjną) wypracowano podstawy współczesnych modeli nadzoru korporacyj- nego. Niedostatki w obszarze nadzoru korporacyjnego, w szczególności nie- prawidłowe systemy zarządzania ryzykiem i wynagradzania menedżerów, wy- mienia się wśród przyczyn kryzysu z lat 2007–2008, a wcześniej tzw. kryzysu azjatyckiego z lat 1997–199838 oraz głośnych afer finansowych (Enron, World- Com z 2001 r., której efektem było uchwalenie w 2002 r. przez Kongres ustawy Sarbanesa–Oxleya czy Parmalat z 2003 r.). Niesłabnące zainteresowanie corporate governance w Europie ma jednak inne jeszcze podłoże. Spółki akcyjne krajów Europy kontynentalnej, które cechuje wysoki poziom skupienia własności, funkcjonują w zupełnie inny sposób. Powodem upowszechnienia się tej idei na starym kontynencie były przede wszystkim procesy prywatyzacji zapoczątkowanej w latach 70. XX w. oraz transformacja ustrojowa i gospodarcza w krajach postkomunistycznych. W spółkach o skoncentrowanej strukturze własności większego znaczenia niż łagodzenie agency problems między pryncypałami a agentami nabierają kon- flikty między akcjonariuszami większościowymi (strategicznymi, sprawują- cymi kontrolę w spółce) a mniejszościowymi (instytucjonalnymi lub indywi- dualnymi) oraz między spółką i jej akcjonariuszami a grupami interesariuszy (m.in. wierzycieli i pracowników), które realnie wpływają na kształt systemu nadzoru korporacyjnego w wielu państwach39. Inny charakter ma wreszcie wspomniana wyżej asymetria informacyjna, która w spółkach systemu duali- stycznego dotyczy nierównowagi informacyjnej między zarządem a radą nad- zorczą, zaś w spółkach systemu monistycznego cechuje relacje między wyko- nawczymi a niewykonawczymi (niezarządzającymi) członkami rady dyrekto- rów (administrującej, ang. board of directors)40. Po drugie wdrożenie anglosaskich zasad corprate governace było elemen- tem szerszego zjawiska recepcji soft law w europejskiej kontynentalnej kulturze prawnej. Ta z kolei była i jest konsekwencją zawodności tradycyjnej metody regulacji w kontekście szybkich przemian cywilizacyjnych. Zasady corporate governance – w większości o charakterze dobrych praktyk – cechuje wrażli- 38 Por. M. Jerzemowska, Nadzór..., s. 19 i przywołana tam literatura. 39 Por. K. Oplustil, Instrumenty..., Rozdz. I, pkt I, Legalis. 40 A. Opalski, Monistyczny i dualistyczny system organizacyjny spółki akcyjnej – ewolucja, problemy, perspektywy, cz. I, Pr. Sp. 2005, Nr 11, s. 20; K. Oplustil, Instrumenty..., cz. I. Rozdz. I, pkt I, Legalis. 13 Część I. wość na aktualne przemiany gospodarcze i z tego powodu stają się one coraz istotniejszym instrumentem standaryzacji regulacyjnej działań korporacji go- spodarczych. Widać to wyraźnie w analizie transakcji z rynku niemieckiego (zwłaszcza ofertę publiczną Deutsche Telekom AG, wrogie przejęcie Manne- smann przez Vodafone i połączenie transgraniczne Daimler Benz AG i Chrysler Corp) oraz zmianę podejścia spółek notowanych na giełdzie do koncepcji sha- reholder value, które zdają się podważać utrwalony paradygmat Deutschland AG41. Po trzecie skutkiem postępującej globalizacji gospodarek i systemów finan- sowych na świecie jest naturalna w tych warunkach potrzeba prawnej harmo- nizacji nie tylko rozwiązań corporate governace, ale także innych instrumentów odnoszących się do szeroko pojętego prawa spółek, obejmującego prawne re- gulacje wielu aspektów funkcjonowania korporacji. Wzrost znaczenia przed- siębiorstw o charakterze ponadnarodowym wymusza prawną standaryzację rozwiązań, które powinny przybrać charakter modelowy. Najjaskrawiej wi- doczne jest to oczywiście w procesie harmonizacji przepisów w ramach Unii Europejskiej. Dowodem na konwergencję systemów jest także Japonia, której system do wczesnych lat 70. XX w. pozostawał niezmieniony. Model ten mu- siał jednak ewoluować, czego przykładem jest dopuszczenie do pozabanko- wego finansowania spółek wchodzących w skład keiretsu, które spowodowało rozluźnienie więzi spółek z bankami. Po czwarte celowość modyfikowania i wdrażania nowych mechanizmów poprawiających jakość wzajemnych relacji w korporacji wynika także z ko- nieczności dostosowania zasad corporate governance do sposobu prowadzenia działalności przez spółki akcyjne w nowym otoczeniu cywilizacyjnym. Roz- wój technologii dalece zmienił oblicze współczesnej gospodarki. Pomijając zu- pełnie nowe sposoby pozyskiwania klientów, reklamy, sprzedaży i płatności, a także innowacyjne rozwiązania w zakresie produkcji, umożliwił on w szcze- gólności powstanie i zarządzanie przedsiębiorstwem globalnym (tzw. glo- balizacja korporacyjna) i poszerzył udział tzw. korporacji transnarodowych w światowym handlu, inwestycjach i produkcji. Z drugiej strony, jak dowodzą badania empiryczne, globalizacja nie przy- czynia się do przyspieszenia procesu konwergencji systemów nadzoru korpo- racyjnego w oczekiwanym stopniu. Potężnie pomylili się zatem H. Hansmann 41 Zob. M. Goergen, M.C. Manjon, L. Renneboog, Is the German system of corporate gover- nance converging towards the Anglo-American model?, Journal of Management Governance 2008, Vol. 12, Issue 1, s. 37 i n. 14 1. Path dependence, proces konwergencji i inne... oraz R. Kraakman, którzy w 2000 r. prognozowali rychłą unifikację prawa spółek na wzór modelu amerykańskiego42. Tymczasem 20 lat później proces konwergencji nie jest ukończony. Co więcej w Stanach Zjednoczonych i w innych krajach obserwowane jest zjawisko tzw. odwrotnej konwergencji. Systemy nadzoru korporacyjnego oparte na rynku fuzji i przejęć wykazują pewne słabości: są znacznie bardziej wrażliwe na cykle koniunktury, recesje na rynku, afery finansowe, a także na różnego rodzaju działania polityczne i ustawodawcze43. W USA, mimo scentralizowanego zarządzania, rada dyrektorów (board of directors) pełni rolę zarządu adekwatnego dla systemu dualistycznego, zaś tzw. niezależni dyrekto- rzy (independent directors) przyjmują funkcje rady nadzorczej. Na skutek globalizacji rynków kapitałowych nastąpił także wzrost znacze- nia inwestorów instytucjonalnych, co widoczne jest wyraźnie także na rynku amerykańskim i brytyjskim44. W Europie Środkowej i Wschodniej, w tym w Polsce, katalizatorem zmian w strukturze własnościowej i pojawienia się tej nowej kategorii uczestników przedsiębiorstw była oczywiście transformacja ustrojowa, procesy prywatyzacyjne i zaangażowanie kapitału zagranicznego45. Globalizacja przyczyniła się także do nasilenia niekorzystnych zjawisk o charakterze makroekonomicznym, w tym występowania kryzysów finanso- wych na skalę światową. Warunki te istotnie wpływają na kształt dzisiejszych modeli korporacyjnych spółek akcyjnych, które muszą odpowiadać na to glo- balne zagrożenie. Mimo tych czynników modele nadzoru korporacyjnego nie ewoluują ani w takim tempie, ani w kierunku, w jakim zakładano. 5. Path dependence Wbrew postępującej globalizacji i długotrwałemu wdrażaniu metodą har- monizacji do różnych systemów prawnych anglosaskiego modelu korpora- cji, koncepcja nadzoru właściwa dla rozproszonego akcjonariatu i oparta o koncepcję wartości dla akcjonariuszy nie przyjęła się w krajach modelu wewnętrznego nadzoru. Pomimo kilku wrogich przejęć w Niemczech nad- zór wewnętrzny uważany jest za rozwiązanie lepsze od zewnętrznej kontroli 42 H. Hansmann, R. Kraakman, The End of History... 43 S. Prowse, Charakterystyka..., s. 121–122. 44 M. Aluchna, Własność..., s. 33. 45 Por. M. Jerzemowska, Nadzór..., s. 18. 15 Część I. rynku (podejście hands-off)46. We Francji nadal przedsiębiorcy wybierają mo- nistyczny system nadzoru nad spółką47. Mimo wszechogarniającej afirmacji otwartego systemu nadzoru korpora- cyjnego i przekonania, że zapewnia on lepsze wyniki w kontekście rozdziele- nia własności od zarządzania, okazało się, że nie ma empirycznych dowodów wspierających tę tezę48. Obecnie wiadomo już, że żaden z modeli nie wykazuje istotnej przewagi nad drugim w trzech podstawowych sferach: efektywności, rozumianej jako skuteczne narzędzie walki z agency problems przy jednocze- snym osiąganiu zysków, sprawiedliwego i zrównoważonego rozwoju i uczest- nictwa w podejmowaniu decyzji w spółce49. Upadło zatem także – i tak wąt- pliwe z upływem lat – przekonanie, że pozostałe kraje dostosują swoje modele nadzoru korporacyjnego do standardu anglo-amerykańskiego. Jedną z teorii wyjaśniających odmienności w budowie struktury właściciel- skiej oraz zasad rządzących modelami korporacyjnymi spółki akcyjnej jest path dependence, czyli – w dosłownym tłumaczeniu – zależność od ścieżki50. Punk- tem wyjścia tej socjologicznej teorii jest założenie history matters51, czyli prze- konanie, że przeszłość wpływa na przyszłość. Koncepcja ta zakłada, że procesy odznaczające się zależnością ścieżkową są „wrażliwe na własną historię”, co oznacza, że rozwój wydarzeń jest uzależniony od ich dotychczasowego prze- biegu52. Kluczowe znaczenie dla ukształtowania się ścieżki mają wydarzenia 46 Zob. M. Goergen, M. C. Manjon, L. Renneboog, Is the German system... 47 Mimo istniejącej alternatywy systemu dualistycznego. Zob. A. Szumański (red.), Prawo spółek handlowych. Tom 2B, System Prawa Handlowego,Warszawa 2019, s. 42. 48 Równie silnie dowodzono jednak również przewagi modelu germańskiego – por. J. Edwards, M. Nibler, Corporate Governance in Germany: The Influence of Banks and Large Equity-Holders, Cambridge 1992, s. 1, https://www.ifo.de/DocDL/ces_wp180.pdf [dostęp: 9.9.2019 r.]. 49 B. McDonnell, Convergence..., s. 352 50 Inne proponowane w literaturze tłumaczenia tego pojęcia to m.in.: ścieżki rozwojowe, samowarunkujące się ścieżki rozwoju, trajektorie rozwojowe, uzależnienie od dotychczasowej ścieżki rozwoju, zależność ścieżkowa, zależność od szlaku – zob. J. Dzionek-Kozłowska, Transfor- macja ustrojowa z perspektywy koncepcji path dependence, Prace Naukowe Uniwersytetu Eko- nomicznego we Wrocławiu. Ekonomia 2009, Nr 74, s. 213 i podana tam literatura. 51 P. David, Path dependence: a fundamental concept for historical social science, Cliometrica 2007, vol. 1, Nr 2, s. 97–98; idem, Path dependence, its critics and the quest for ‘historical eco- nomics’, Working Paper, All Souls College, Oxford University, http://www-econ.stanford.edu/fa- culty/workp/swp00011.html, s. 4–7 [dostęp: 15.9.2019 r.]; M.J. Roe, Some Differences in Corpo- rate Structure in Germany, Japan, and the United States, Yale Law Journal 1993, vol. 102, issue 8, s. 1928 i n.; L.A. Bebchuk, M.J. Roe, A Theory of Path Dependence in Corporate Ownership and Governance, Stanford Law Review 1999, Vol. 52, s. 127 i n. 52 J. Dzionek-Kozłowska, Rynek versus państwo w świetle dyskusji o path dependence, EiP 2010, tom VI, s. 88. 16
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Kształtowanie się spółki akcyjnej a doświadczenia polskie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: